De zieke ziel

Maimonides (Rambam) beschrijft in zijn Shemonah Perakim (“Acht Hoofdstukken”), de inleiding tot Pirkei Avot (spreuken der Vaderen) enkele fundamentele ideeën over de menselijke ziel en ethiek. Een belangrijk beeld dat hij daarin gebruikt, is dat van de zieke ziel (nefesh cholah).

Rambam vergelijkt morele of spirituele afwijkingen met lichamelijke ziekten. Zoals een lichaam ziek kan worden en behandeling nodig heeft, zo kan ook de ziel ziek worden en genezing nodig hebben. Hij legt hier uit dat de ziel, net als het lichaam, gezonde en ongezonde toestanden kent.

Een gezonde ziel is in balans: verlangens, emoties en verstand functioneren in harmonie. Een zieke ziel daarentegen is uit balans. De verlangens zijn overdreven of verkeerd gericht. Iemand kan bijvoorbeeld te veel woede tonen, te veel trots hebben of juist te weinig gevoel hebben voor eer of moed.

Een aantal voorbeelden: Iemand die overmatig gierig is, lijkt op iemand met een lichamelijke afwijking die niet goed proeft: zijn moreel “zintuig” is aangetast. Iemand die overmatig woedend is, lijdt aan een zielsziekte die behandeling vraagt, net zoals een lichamelijk zieke therapie nodig heeft.

De therapie volgens Rambam lijkt op die van een arts.

Herken de afwijking. Je moet dus gaan beseffen welke eigenschap uit balans is geraakt. Om te genezen, moet men tijdelijk naar het tegenovergestelde uiterste gaan.

1. Iemand die te trots is, zou moeten oefenen in nederigheid.

2. Iemand die te gierig is, zou tijdelijk zeer vrijgevig moeten worden.

3. Keer daarna terug naar het midden.

De ideale staat is de middenweg. (derech haemtzait, de gulden middenweg)

Dit is de morele gezondheid van de ziel. De “zieke ziel” bij Rambam is dus geen mystieke of bovennatuurlijke toestand, maar een ethische en psychologische onevenwichtigheid. En de mens is in staat om zichzelf te herstellen en zichzelf te verbeteren. Hij kan werken aan zijn eigen Tikkun.

Moraal is voor hem (Rambam) een vorm van geestelijke geneeskunde. De wijze mens is als een arts van de ziel, die kennis heeft van de juiste maat en de middelen om haar te herstellen.

(Zou je deze acht hoofdstukken zelf willen lezen, dan kun je deze eenvoudig opzoeken op de Sefaria website.)

Geschreven door Marco Verhaar

Vond je dit artikel leuk? Like en deel het!

© Copyright, alle rechten voorbehouden.