Verdwijnt onze vrije wil in de tijd van Mashiach?

Een van de vragen binnen het Joodse denken is deze: Als in de tijd van Mashiach de yetzer hara (de neiging tot het kwaad) verdwijnt, wat gebeurt er dan met onze vrije wil? Blijven wij kiezende mensen, of worden we geprogrammeerd tot het goede? Deze vraag raakt aan de kern van wat de Torah leert over mens-zijn.

De Tenach schetst een toekomst waarin de innerlijke mens fundamenteel verandert. De profeet in het boek Ezechiël (sefer Yechezkel) beschrijft dat G'd het “hart van steen” zal verwijderen en een “hart van vlees” zal geven (36:26). Een duidelijk en krachtig beeld. Hardheid, weerstand en morele ongevoeligheid maken plaats voor ontvankelijkheid en zachtheid. Ook in het boek Jesaja (Sefer Yeshayahu) wordt gezegd dat “de aarde gevuld zal zijn met kennis van de Eeuwige zoals water de zee bedekt” (11:9). Dat is geen oppervlakkig iets, maar een alomvattende bewustwording. De realiteit zelf wordt doordrongen van de goddelijke kennis.

Men zou kunnen denken dat dit problematisch is voor de vrije wil. Als iedereen G'd kent, als het hart gezuiverd is, waar blijft dan de mogelijkheid om anders te kiezen? En hoe zit het dan met de yetzer hara in de toekomst? De Gemara spreekt over de toekomst waarin de yetzer hara “gedood of als letterlijke vertaling geslacht” zal worden (Talmoed, Sukkah 52a).

De kracht die de mens nu innerlijk in conflict brengt, wordt uitgeschakeld. Maar wat betekent dat precies? Wordt de mens dan een wezen zonder innerlijke beweging? De Talmoed zegt niet dat de mens zijn bewustzijn of zijn vermogen tot keuze verliest. Er wordt gesproken over het verdwijnen van de aandrang tot kwaad, niet over het verdwijnen van persoonlijkheid of verantwoordelijkheid. Het conflict dat wij kennen; de spanning tussen hogere roeping en lagere impuls wordt opgeheven. Dat is iets anders dan het opheffen van keuze zelf. De meest systematische benadering vinden we bij Maimonides in de Mishneh Torah Hilchot Teshuva 5 en 9 en Hilchot Melachim 12. Rambam benadrukt dat vrije wil een fundament is van de Torah. Zonder vrije wil hebben geboden, verantwoordelijkheid, beloning en straf geen betekenis.

Wanneer hij de tijd van Mashiach beschrijft, schrijft hij dat de wereld haar natuurlijke orde behoudt. Er zullen geen oorlogen zijn, geen honger, geen onderdrukking. Het goede zal overvloedig aanwezig zijn, en de mensheid zal zich bezighouden met het kennen van Hashem. Wat opvalt, is wat Rambam niet zegt. Hij zegt nergens dat vrije wil wordt afgeschaft. Hij beschrijft een wereld waarin de omstandigheden zó gunstig zijn voor geestelijke groei, dat zonde praktisch geen aantrekkingskracht meer heeft. Niet omdat keuze onmogelijk is, maar omdat inzicht zo helder is geworden. Het gebied van morele strijd zoals wij die kennen, de dagelijkse worsteling tegen de innerlijke weerstand, behoort primair tot onze huidige wereld. In de Messiaanse tijd verschuift het menselijk bestaan van strijd naar inzicht. In de tijd van Mashiach zal kennis van G'd zo direct zijn dat zonde haar illusie verliest. Het kwaad wordt niet langer ervaren als een reële, begeerlijke optie. Dat betekent niet dat de mens ophoudt een subject te zijn. Het betekent dat de keuze verschuift van goed versus kwaad naar niveaus binnen het goede. De mens blijft een groeiend wezen. Alleen de duisternis die nu nodig is om het licht te ontdekken, is dan niet meer nodig.

Het is ook belangrijk een onderscheid te maken tussen de Messiaanse tijd in deze wereld en Olam Haba, de uiteindelijke spirituele werkelijkheid. Volgens de klassieke leer is Olam Haba een toestand van beloning, zonder morele strijd en zonder nieuwe mitsvot. En daar is geen vrije wil meer zoals wij die nu kennen. Maar zolang er fysieke mensen in deze wereld leven, zolang Torah en mitsvot relevant zijn, kan vrije wil niet volledig verdwijnen. Anders zou de structuur van de Torah zelf worden ondermijnd. De Joodse traditie leert niet dat de mens in de tijd van Mashiach een robot wordt. Wat verdwijnt is niet de keuze, maar de misleiding. Wat ophoudt te bestaan is niet het bewustzijn, maar de innerlijke verwarring. De yetzer hara zoals wij die kennen; de kracht die ons naar ego, begeerte en vervreemding trekt zal verdwijnen of getransformeerd worden. Maar de mens blijft een wezen die kan kiezen. Alleen wordt de keuze zuiverder en helderder. Nu kiest de mens tussen licht en duisternis. Dan kiezen wij tussen licht en meer licht. En misschien is dat geen verlies van vrije wil, maar haar uiteindelijke vervulling.

Geschreven door Marco Verhaar

Vond je dit artikel leuk? Like en deel het!

© Copyright, alle rechten voorbehouden.