Twee volken, één gesprek
Wat Antoninus en Rabbi Jehoeda HaNasi ons leren over verbondenheid, afkomst en de zoektocht naar HaShem.
Soms begint een bijzondere ontdekking met iets heel eenvoudigs. Een woord dat je niet kent, een zin die je aandacht trekt of een commentaar waar je normaal gesproken misschien overheen zou lezen.
Tijdens het bestuderen van Parasjat Toldot kwam ik twee woorden tegen die ik niet kende: rammenas en latuw. Twee ouderwetse Nederlandse woorden voor groenten. Rammenas blijkt een soort radijs te zijn en latuw een oude benaming voor sla.
Niet bepaald iets waarvan je verwacht dat het je aan het denken zal zetten over de relatie tussen Joden en niet-Joden, de geschiedenis van twee volken en de vraag wat het eigenlijk betekent om dicht bij HaShem te leven.
En toch gebeurde precies dat.
Twee volken in één schoot
In Bereesjiet (Genesis) 25:22–23 lezen we hoe Rivka tijdens haar zwangerschap worstelt met de kinderen in haar schoot. Ze begrijpt niet wat er gebeurt en besluit HaShem te raadplegen.
Het antwoord dat zij ontvangt, is bijzonder:
שְׁנֵי גוֹיִם בְּבִטְנֵךְ וּשְׁנֵי לְאֻמִּים מִמֵּעַיִךְ יִפָּרֵדוּ
Twee volken zijn in jouw schoot, en twee naties zullen zich vanuit jouw binnenste scheiden.
— Bereesjiet 25:23
We weten dat hier gesproken wordt over Esau en Jakob. Twee broers die ieder hun eigen weg zullen gaan en uit wie twee verschillende volken zullen voortkomen.
Hun verhouding zal niet eenvoudig zijn. Er ontstaat rivaliteit, spanning en verdeeldheid. Een geschiedenis die volgens de traditionele Joodse uitleg veel verder reikt dan alleen het leven van deze twee broers.
Maar wanneer Rasji dit vers bespreekt, komt hij met een opmerkelijke verwijzing.
Hij noemt twee mannen: Antoninus en Rabbi Jehoeda HaNasi.
Een Romeinse machthebber en een Joodse rabbijn
Antoninus wordt in de rabbijnse literatuur beschreven als een Romeinse machthebber. Rabbi Jehoeda HaNasi was een van de belangrijkste Joodse geleerden uit zijn tijd en staat vooral bekend als de samensteller van de Misjna.
Volgens de rabbijnse traditie ontstond er tussen deze twee mannen een bijzondere relatie.
En hier komen de rammenas en latuw weer terug.
Rasji verwijst naar de Talmoed, waar wordt verteld dat op de tafels van Antoninus en Rabbi Jehoeda HaNasi nooit rammenas of latuw ontbrak, niet in de zomer en niet in de winter.
Dit werd beschouwd als een teken van grote rijkdom. Verse groenten waren immers niet vanzelfsprekend het hele jaar door beschikbaar.
Maar waarom noemt Rasji juist deze twee mannen bij de woorden die Rivka over haar ongeboren kinderen te horen krijgt?
Omdat Antoninus in de rabbijnse traditie wordt verbonden met Esau en Edom, terwijl Rabbi Jehoeda HaNasi een nakomeling van Jakob was.
Twee mannen uit twee verschillende volken.
Volken waarvan de geschiedenis zo vaak wordt gekenmerkt door tegenstellingen.
En toch vertelt de Talmoed over een bijzondere band tussen hen.
Een vriendschap die grenzen overschreed
In Avoda Zara 10a–10b vinden we verschillende verhalen over Antoninus en Rabbi.
Antoninus zocht Rabbi regelmatig op en stelde hem vragen. Hun gesprekken gingen niet uitsluitend over politieke zaken, maar ook over diepgaande onderwerpen zoals de menselijke ziel, het leven, de dood en de toekomstige wereld.
Ook in Sanhedrin 91a–91b worden gesprekken tussen hen beschreven.
Wat mij hierin raakt, is dat Antoninus bereid was vragen te stellen en te luisteren.
Hij was een machtig man binnen het Romeinse rijk. Toch zocht hij antwoorden bij een Joodse geleerde.
En Rabbi was bereid met hem in gesprek te gaan.
Ze kwamen uit verschillende werelden, maar dat betekende blijkbaar niet dat er geen ruimte was voor wederzijds respect, vertrouwen en een zoektocht naar waarheid.
Natuurlijk moeten we voorzichtig zijn met het lezen van deze verhalen als letterlijke geschiedschrijving. De precieze identiteit van Antoninus is onderwerp van discussie en de Talmoedische verhalen hebben ook een religieuze en onderwijzende betekenis.
Maar juist die betekenis maakt ze zo waardevol.
Want misschien laat deze overlevering ons zien dat een verschil in afkomst niet hoeft te betekenen dat mensen elkaar geestelijk niet kunnen vinden.
Was Antoninus een Noachiet?
Dat was een van de eerste vragen die bij mij opkwamen.
Als Antoninus een Romein was en geen geboren Jood, maar wel zo'n bijzondere relatie had met Rabbi Jehoeda HaNasi, hoe verhield hij zich dan tot HaShem en de Torah?
Was hij misschien een Noachiet?
Het antwoord blijkt niet zo eenvoudig.
In de Jeruzalemse Talmoed, Megilla 1:11, wordt zelfs besproken of Antoninus zich tot het Jodendom had bekeerd. De overleveringen laten ruimte voor verschillende interpretaties.
We kunnen dus niet met zekerheid zeggen dat hij een Noachiet was. Evenmin kunnen we op basis van deze verhalen zonder meer vaststellen wat zijn uiteindelijke religieuze status was.
Bovendien betekent het naleven van bepaalde Joodse gebruiken niet automatisch dat iemand Joods is, en is belangstelling voor de Torah op zichzelf geen bewijs dat iemand alle zeven Noachidische geboden naleeft.
Toch vind ik het bijzonder om juist vanuit Noachitisch perspectief naar Antoninus te kijken.
Want zijn verhaal roept een belangrijke vraag op:
Moet iemand Joods zijn om een betekenisvolle relatie met HaShem te kunnen ontwikkelen?
Vanuit de Torah en de rabbijnse traditie weten we dat de mensheid niet één en dezelfde religieuze opdracht heeft ontvangen.
Het Joodse volk heeft zijn eigen verbond en verplichtingen. De niet-Joodse wereld heeft de universele verantwoordelijkheid om te leven volgens de zeven Noachidische geboden.
Dat zijn verschillende wegen van dienst aan dezelfde Schepper.
En juist daarom is het zo interessant om te lezen over een niet-Joodse machthebber die zich volgens de overlevering zo intensief bezighield met spirituele vragen.
Heeft Antoninus een plaats in de Olam HaBa?
Een van de meest bijzondere gesprekken tussen Antoninus en Rabbi vinden we in Avoda Zara 10b.
Antoninus vraagt Rabbi of hij een plaats zal hebben in de Olam HaBa, de toekomstige wereld.
Rabbi antwoordt bevestigend.
Maar Antoninus kent blijkbaar ook de woorden van de profeet Ovadja, waarin staat dat er niemand van het huis van Esau zal overblijven.
Hoe kan hij dan een plaats hebben in de toekomstige wereld?
Rabbi legt uit dat de veroordeling betrekking heeft op degenen die de slechte daden van Esau navolgen.
Dat is een bijzonder onderscheid.
Niet simpelweg iemands afkomst, maar de weg die iemand kiest en de daden die daaruit voortkomen, zijn van betekenis.
Dit betekent niet dat afkomst of verbonden in de Torah onbelangrijk zijn. Integendeel, de Torah maakt duidelijk dat het Joodse volk een bijzondere opdracht heeft.
Maar het betekent wel dat iemand niet automatisch veroordeeld hoeft te zijn vanwege het volk waaruit hij voortkomt.
En dat raakt aan een belangrijk principe binnen het Noachitische leven.
In de rabbijnse traditie wordt immers geleerd dat ook de rechtvaardigen onder de volken een aandeel hebben in de toekomstige wereld.
De mogelijkheid om rechtvaardig te leven en HaShem te dienen is niet uitsluitend voorbehouden aan mensen die Joods geboren zijn.
Wat kunnen wij hiervan leren?
Wat begon met twee onbekende groenten, bracht mij uiteindelijk bij een veel grotere vraag.
Hoe kijken wij eigenlijk naar mensen die anders zijn dan wij?
Hoe vaak laten we afkomst, religieuze achtergrond, geschiedenis of onze eigen overtuigingen bepalen of we bereid zijn naar iemand te luisteren?
En hoe vaak denken we dat iemand eerst hetzelfde moet geloven of dezelfde weg moet bewandelen voordat er een betekenisvolle verbinding mogelijk is?
Antoninus en Rabbi Jehoeda HaNasi leefden volgens de overlevering in twee verschillende werelden. Toch vonden zij elkaar in gesprekken over vragen die uiteindelijk ieder mens kunnen bezighouden.
Wie zijn wij? Wat is onze verantwoordelijkheid? Wat gebeurt er na onze dood? En hoe moeten wij leven?
Dat zijn geen vragen die uitsluitend aan één volk toebehoren.
Als Noachieten bestuderen wij de Torah vanuit onze eigen positie. Wij maken geen deel uit van het verbond dat HaShem met Israël bij de Sinaï sloot, maar erkennen wel de Torah als bron van goddelijke wijsheid en richting voor de mensheid.
En juist daarom vind ik het belangrijk om niet alleen kennis te verzamelen, maar ook te blijven vragen wat die kennis betekent voor ons dagelijks leven.
Kunnen wij luisteren zonder onmiddellijk te oordelen?
Kunnen wij leren van iemand die een andere achtergrond heeft?
Kunnen wij trouw blijven aan onze eigen weg en tegelijkertijd erkennen dat ook een ander oprecht naar waarheid kan zoeken?
Misschien begint werkelijke verbondenheid wel bij die bereidheid.
Twee volken, maar niet noodzakelijk twee vijanden
Wanneer we terugkeren naar Rivka en de woorden die zij van HaShem ontvangt, lezen we opnieuw over twee volken die uit haar zullen voortkomen.
De geschiedenis van Esau en Jakob is complex. Hun wegen scheiden zich en hun nakomelingen worden in de rabbijnse literatuur regelmatig tegenover elkaar geplaatst.
Toch kiest Rasji bij dit vers voor een verwijzing naar Antoninus en Rabbi Jehoeda HaNasi.
Twee mannen die volgens de overlevering niet uitsluitend tegenover elkaar stonden, maar juist een bijzondere relatie ontwikkelden.
Misschien moeten we daar niet onmiddellijk een grote conclusie aan verbinden. Rasji bespreekt hier in de eerste plaats de woorden van de Torah en verwijst naar de bijzondere welvaart van deze twee mannen.
Maar de bredere Talmoedische verhalen nodigen ons wel uit om verder te denken.
Want zelfs wanneer de geschiedenis twee volken tegenover elkaar plaatst, betekent dat niet dat ieder individu uit die volken gedoemd is dezelfde vijandschap voort te zetten.
Een mens heeft ook een eigen verantwoordelijkheid, een eigen keuze, eigen mogelijkheid om het goede te zoeken.
En misschien is dat wel een van de mooiste gedachten die ik uit deze studie meeneem.
We hoeven niet allemaal dezelfde weg te bewandelen om elkaar met respect te ontmoeten, we hoeven niet dezelfde afkomst te hebben om van elkaar te leren en we hoeven niet overal hetzelfde over te denken om samen op zoek te gaan naar waarheid.
Want uiteindelijk gaat het niet alleen om de vraag uit welk volk wij voortkomen, maar ook om de vraag wat wij doen met het leven, de verantwoordelijkheid en de mogelijkheden die HaShem ons heeft gegeven.
En zo brachten twee eenvoudige groenten mij bij een verhaal over vriendschap, geloof en de bijzondere wegen waarop mensen elkaar kunnen ontmoeten.
Misschien is dat ook wel een van de mooiste aspecten van Torahstudie.
Je begint met een vraag, ontdekt iets wat je niet wist, en voordat je het doorhebt, opent zich een wereld aan nieuwe vragen.
En juist die vragen houden ons in beweging.
Bronnen voor verdere studie
Bereesjiet (Genesis) 25:22–23 — Rivka en de profetie over twee volken.
Rasji op Bereesjiet 25:23 — Antoninus en Rabbi Jehoeda HaNasi.
Avoda Zara 10a–11a — De relatie tussen Antoninus en Rabbi en hun gesprekken.
Sanhedrin 91a–91b — Filosofische en theologische gesprekken tussen Antoninus en Rabbi.
Jeruzalemse Talmoed, Megilla 1:11 — De discussie over de religieuze status van Antoninus.
Rambam, Hilchot Melachim 8:11 — De rechtvaardigen onder de volken en hun aandeel in de toekomstige wereld.
Opmerkingen